WoW – Watcher of Watches

WoWywiady

Patrick Alexandre Ulm

Czwarte krzesło dla Charlesa Girardiera

Patrick Alexandre Ulm

Wprowadzenie

Patrick Alexandre Ulm nie jest zegarmistrzem. Nie skończył szkoły zegarmistrzowskiej, nie dorastał w rodzinie związanej z tą profesją i przez większą część zawodowego życia nie miał nic wspólnego ze szwajcarskim przemysłem zegarkowym. Jego światem były finanse, bankowość prywatna i zarządzanie majątkiem zamożnych klientów.

Zegarki pozostawały prywatną pasją. Interesował się przede wszystkim dawnym zegarmistrzostwem, kolekcjonował zegarki kieszonkowe, fascynowali go ludzie, którzy dwieście lat temu przy pomocy prostych narzędzi potrafili tworzyć mechanizmy zadziwiające do dzisiaj. Nic nie wskazywało jednak na to, że zainteresowanie to kiedykolwiek stanie się jego zawodem.

Aż wydarzyło się coś, co dla większości ludzi jest jednym z trudniejszych momentów w życiu zawodowym: stracił pracę.

Po latach kariery w świecie finansów Ulm nagle stanął przed koniecznością rozpoczęcia wszystkiego od nowa. Jego szef powiedział mu wtedy dwa słowa: „Reinvent yourself”. Wymyśl siebie na nowo.

Łatwo dzisiaj przytoczyć to zdanie jako efektowną anegdotę o przedsiębiorczości. Znacznie trudniej pamiętać, w jakich okolicznościach zostało wypowiedziane. Dla Ulma nie oznaczało inspirującego ćwiczenia z poszukiwania nowej drogi. Oznaczało koniec dotychczasowej kariery, utratę zawodowego bezpieczeństwa i konieczność odpowiedzenia sobie na bardzo konkretne pytanie: co dalej?

Mógł szukać kolejnego miejsca w finansach. Znał ten świat, miał doświadczenie i kontakty a jednak wybrał coś zupełnie innego.

To, co do tej pory było prywatną fascynacją dawnymi zegarkami, z czasem stało się początkiem nowego życia zawodowego. Nie jako zegarmistrza, bo Ulm nigdy nie próbował nim zostać, lecz przedsiębiorcy próbującego zbudować markę zegarkową praktycznie od zera.

Tak właśnie zaczyna się współczesna historia Charles Girardier.

Kilka lat później są już zegarki, własne konstrukcje mechaniczne i nagroda GPHG. Patrząc na to z dzisiejszej perspektywy, łatwo zbudować wygodną opowieść o sukcesie. Znacznie ciekawsze jest jednak to, że u jej początku nie stał biznesplan dotyczący rynku luksusowych zegarków, lecz utrata pracy i człowiek, który jeden z trudniejszych momentów własnego życia potrafił ostatecznie przekuć w początek czegoś zupełnie nowego.

O tym właśnie chciałem z nim porozmawiać.

WoW:

Zanim pojawił się Charles Girardier, jaki był pierwszy zegarek, który naprawdę coś dla Ciebie znaczył? I co właściwie fascynowało Cię w zegarkach, zanim pojawiła się myśl o stworzeniu marki?

Patrick Ulm:

Moje pierwsze doświadczenie związane z zegarmistrzostwem nie było zegarkiem, lecz zdaniem. Mój dziadek mawiał: „Wszyscy wielcy zegarmistrzowie mają swoje zegarki kieszonkowe w muzeach”. Jako dziecko nie bardzo rozumiałem, co miał na myśli. Zrozumiałem to znacznie później, stojąc przed muzealną gablotą.

Pierwszy zegarek dostałem w wieku dwunastu lat. Był to Tissot podarowany mi przez matkę chrzestną, starszą panią, którą darzyłem ogromnym szacunkiem. W pewnym sensie ten zegarek nadal mi towarzyszy. Mniej więcej w tym samym czasie w moim życiu pojawiła się literatura. Najpierw książki historyczne, a później, kiedy uczyłem się angielskiego, powieści Agathy Christie, które uwielbiałem. Nie wiedziałem wtedy, że właśnie ta fascynacja literaturą zaprowadzi mnie wiele lat później do Charlesa Girardiera.

Jeszcze zanim w ogóle pojawił się pomysł stworzenia marki, fascynował mnie geniusz mistrzów zegarmistrzowskich epoki Oświecenia. Ludzi, którzy w genewskich warsztatach, posługując się ręcznymi narzędziami, uczestniczyli w odwiecznym ludzkim dążeniu do mierzenia czasu.

Zegarki kieszonkowe kolekcjonowałem na długo przed odkryciem Charlesa Girardiera. Zegarek kieszonkowy wymaga od człowieka pewnego gestu: trzeba go wyjąć, otworzyć, nakręcić kluczykiem. Nie pozwala o sobie zapomnieć tak jak zegarek noszony na nadgarstku. Właśnie ta fizyczna relacja z przedmiotem, zakorzenienie w tradycji i długa historia relacji człowieka z czasem zawsze do mnie przemawiały.

Przez wiele lat pracowałem w bankowości prywatnej i family offices. Potem przyszedł kryzys finansowy i Yves Mirabaud, partner banku i jego dyrektor generalny, powiedział mi coś, czego nigdy nie zapomniałem. Powiedział po angielsku tylko dwa słowa: „Reinvent yourself”.

W tamtym momencie nie były to słowa, które chciałem usłyszeć. Oznaczały, że będę musiał zmienić zawód i stracić swoje miejsce pracy. Z perspektywy czasu widzę jednak, że właśnie one obudziły we mnie przedsiębiorcę, który gdzieś tam drzemał. Pojawiła się potrzeba znalezienia własnej drogi, mojego prawdziwego powołania.

Kiedy później odkryłem zegarek Agathy Christie, odebrałem to jak wiadomość, jak wezwanie. Zrozumiałem, że moja misja jest właśnie tutaj: przywrócić Charlesa Girardiera do życia i ponownie znaleźć dla jego nazwiska miejsce w świecie niezależnego haute horlogerie.

WoW:

W 2018 roku w Greenway zobaczyłeś zegarek podpisany „Girardier l’aîné”. Co właściwie wtedy zobaczyłeś? Piękny stary zegarek czy coś, co od razu wydało Ci się zagadką?

Patrick Ulm:

Byłem wtedy służbowo w Londynie i na kilka dni uciekłem do Devon, do Greenway, dawnego domu wakacyjnego Agathy Christie, który dziś jest muzeum. W jej kolekcji, wśród innych zegarków kieszonkowych, znajdował się emaliowany egzemplarz podpisany „Girardier l’aîné”. Nie znałem tego nazwiska.

To, co zobaczyłem, nie było dla mnie przede wszystkim pięknym starym przedmiotem. Zobaczyłem sprzeczność. Agatha Christie nie kolekcjonowała przypadkowych rzeczy. Skoro ten zegarek tam był, musiał istnieć jakiś powód. A jednak nazwisko nic mi nie mówiło, mimo że od lat kolekcjonowałem zegarki.

Emalier, giloszer, mistrz czasu i mechaniki tej klasy, podpisujący swoje dzieło tak zdecydowanie: „l’aîné”, „starszy”, jak ktoś, komu zależy na tym, żeby go rozpoznawano. I jednocześnie kompletna cisza wokół jego nazwiska. Coś się tutaj nie zgadzało.

Właśnie ta sprzeczność nie pozwoliła mi o nim zapomnieć. Piękny przedmiot można podziwiać i pójść dalej. Zagadkę zabiera się ze sobą do domu, żeby ją rozwiązać.

I... ja wciąż próbuję ją rozwiązać.

WoW:

Kiedy ciekawość kolekcjonera zamieniła się w decyzję: „Naprawdę to zrobię”? Co sprawiło, że przestałeś jedynie badać Girardiera, a postanowiłeś zbudować wokół jego nazwiska współczesną markę?

Patrick Ulm:

Zrobiłem to, co robi kolekcjoner. Zacząłem szukać. Petit Palais w Paryżu, muzea w Genewie, archiwa, katalogi aukcyjne. Stopniowo ten człowiek stał się dla mnie kimś w rodzaju przyjaciela. Opowiadał mi historie poprzez swoje zegarki kieszonkowe, jakby wysyłał mi ponadczasowe wiadomości, każdą w postaci kolejnego zegarka.

Charles Girardier urodził się w Genewie w 1759 roku. W wieku 21 lat prowadził własny warsztat. Był znakomitym emalierem i giloszerem, fascynowały go automaty, konstruował mechanizmy zegarków kieszonkowych. Zmarł w 1839 roku bez potomków.

Wraz z nim zgasło nazwisko. Nie było firmy, spadkobierców ani ciągłości. Zostały tylko zegarki kieszonkowe.

Później udało mi się kupić oryginalne egzemplarze. Najpierw na aukcji zegarek kieszonkowy z malowaną sceną polowania. Następnie zaproponowano mi repetier kwadransowy z automatami typu Jacquemart, datowany na 1815 rok. Według mojej wiedzy zachowały się tylko dwa takie egzemplarze.

Trzymanie tego przedmiotu w dłoni po dwóch stuleciach i słuchanie, jak nadal działa, jest czymś, co trudno mi opisać. Wtedy wróciły do mnie słowa dziadka. Zegarki rzeczywiście znajdowały się w muzeach. Ale nazwiska Girardier nie było już nigdzie.

Przypadek? Wyzwanie? Czy to ja miałem udowodnić, że to nazwisko zasługuje na coś więcej niż zapomnienie?

Właśnie wtedy powiedziałem sobie: „Naprawdę to zrobię”.

Ale chcę tutaj zaznaczyć jedną rzecz. Nigdy nie uważałem się za spadkobiercę. Nie istnieje linia Girardierów i nigdy nie będzie można mówić o jej kontynuacji. Jestem kolekcjonerem, który odbudował nazwisko wokół istniejących dowodów.

Widzę siebie raczej jako opiekuna. Opiekuna pięknego zegarmistrzostwa i jego twórców, a nie spadkobiercę jego doskonałości. Nasze motto brzmi Legacy of Excellence. Wolę powiedzieć to jasno, ponieważ jest to dla mnie mocniejsze niż sugerowanie ciągłości, której nie było.

WoW:

Nie jesteś zegarmistrzem i nigdy nie próbowałeś udawać, że nim jesteś. Jak człowiek przychodzący ze świata finansów przekonał pierwszych specjalistów, żeby potraktowali ten projekt poważnie? Kto jako pierwszy naprawdę w Ciebie uwierzył?

Patrick Ulm:

Nie jestem zegarmistrzem, to prawda, i nigdy nie twierdziłem, że nim jestem. Przyszedłem jednak z zawodu, w którym całe życie trzeba przekonywać bardzo wymagających ludzi, żeby zaufali ci na długi czas.

Miałem też pewną przewagę. Dokładnie wiedziałem, czego chcę, ponieważ mogłem trzymać w dłoniach zegarki kieszonkowe z 1815 roku.

Od początku ustanowiłem zasadę, której nigdy nie zmieniłem: tworzyć współczesne zegarki, jakie Monsieur Girardier mógłby stworzyć, gdyby żył dzisiaj. Nie reprodukcje. Nie pastisz.

Nazywam to „czwartym krzesłem”. Kiedy siadamy przy stole, projektant, konstruktor, rzemieślnik i ja, zawsze pozostaje jeszcze jedno krzesło dla niego.

Myślę, że właśnie ta zasada przekonała pierwszych partnerów, ponieważ jednocześnie wyznacza ramy i stawia wymagania.

Pierwszą osobą ze świata zegarmistrzowskiego, która naprawdę w to uwierzyła, był Cyrano Devanthey. Spotkaliśmy się podczas Time to Watches w Genewie i zrozumieliśmy się już podczas pierwszej rozmowy.

I tak, ludzie z mojego otoczenia dawali mi do zrozumienia, że najprawdopodobniej poniosę porażkę. Trudno zresztą uznać ich argumenty za absurdalne. Próba wskrzeszenia nazwiska, którego nikt nie zna, i rozpoczęcie od latającego tourbillonu, emalii grand feu oraz automatu, bez własnej manufaktury stojącej za projektem, z zewnątrz wyglądała nierozsądnie.

Mnie to tylko bardziej motywowało.

Miałem głębokie przekonanie, że to jest wezwanie, że los czegoś ode mnie wymaga i że muszę to zrobić. Ludzie, którzy próbowali mnie od tego odwieść, nie rozumieli jednego: nie potrzebowałem być rozsądny. Potrzebowałem być przedsiębiorcą. Ta potrzeba była we mnie bardzo silna już od czasów młodości. Po prostu czekała na właściwy projekt, żeby się ujawnić.

WoW:

Signature Mystérieuse przypomina mały mechaniczny teatr. Skąd właściwie wziął się ten pomysł i czy współczesne haute horlogerie nie stało się czasem zbyt poważne?

Patrick Ulm:

Ten pomysł pochodzi bezpośrednio od Girardiera. Jego specjalnościami były emalia, giloszowanie i automaty. Repetier kwadransowy z 1815 roku nie ogranicza się do wybijania czasu. Dwa rzeźbione w złocie Jacquemarty uderzają na oczach właściciela w dzwonki. W jego zegarkach mechanika nie była wyłącznie precyzyjna. Była żywa i potrafiła tworzyć przedstawienie.

Pytanie brzmiało więc: co zrobiłby dzisiaj z tym pomysłem?

Nie chciałem automatu przedstawiającego ludzkie postacie, bo byłaby to zwykła kopia. Wzięliśmy więc sam gest Girardiera i przenieśliśmy go na najprostszą, a zarazem najważniejszą rzecz w zegarku: jego podpis.

Dwie litery, C i G, obracają się wokół tej samej osi i tylko w określonych momentach ustawiają się tak, aby utworzyć logo. Podpis pojawia się i znika, podobnie jak jego własne określenie „l’aîné”, które pozostaje tajemnicą zabraną przez niego do grobu.

Czy współczesne haute horlogerie stało się zbyt poważne? Nie chcę nikogo pouczać. Widzę jednak, że w XVIII-wiecznej Genewie potrafiono tworzyć niezwykle precyzyjne zegarki, które jednocześnie wywoływały u właściciela uśmiech albo pozwalały mu marzyć.

Jedno nie wyklucza drugiego. Girardier jest tego dowodem.

WoW:

Jak właściwie rodzi się dzisiaj zegarek Charles Girardier? Od czego zaczynasz następnego ranka, kiedy pojawia się pomysł na nową kolekcję: od szkicu, historycznego zegarka, emocji czy rozmowy z konstruktorem?

Patrick Ulm:

Następnego ranka nie zaczynam ani od rysunku, ani od mechanizmu. Zaczynam od historycznego zegarka.

Każda kolekcja wychodziła od konkretnego zapożyczenia z twórczości Girardiera. Signature Mystérieuse zaczerpnęła od niego automaty. Synchronaut przejął umieszczony na godzinie szóstej azurowany licznik daty z zegarka kieszonkowego podpisanego „Girardier l’aîné”. Plénitude zaczerpnęła formę z kluczyka do nakręcania. To właśnie on nadał kształt koronce.

Trzy kolekcje. Trzy różne zapożyczenia. Żadnej kopii.

Następnie pojawia się emocja, którą chcę wywołać. Dopiero później mechanika, która pozwoli ją urzeczywistnić.

W przypadku Plénitude chodziło o możliwość zobaczenia energii zegarka. Nie chciałem małego wskaźnika rezerwy chodu wciśniętego gdzieś w narożnik tarczy. Chciałem wskazania umieszczonego na osi północ-południe, od godziny dwunastej do szóstej, z symetrią, na jaką zasługuje.

A z kim siadam dzisiaj jako pierwszym? Z Cyrano Devantheyem i Dominique’em Buserem w Buchs. To oni współtworzyli i podpisali wraz z nami kalibry CG PL1 i PL2.

I zazwyczaj to oni mówią mi: „Patrick, tego nie da się zrobić”.

Najciekawsze jest jednak to, co następuje później. W ich ustach „nie da się” niemal zawsze oznacza: „nie da się tego zrobić w taki sposób”. I właśnie rozmowa, która zaczyna się po tych słowach, jest często momentem, w którym zegarek naprawdę staje się dobry.

WoW:

Jaki był najtrudniejszy problem techniczny, z którym musieliście się zmierzyć? Taki, którego przyszły właściciel zegarka prawdopodobnie nigdy nawet nie zauważy.

Patrick Ulm:

Tak naprawdę były dwa. I właściciel prawdopodobnie nie zobaczy żadnego z nich.

Pierwszy dotyczył Signature Mystérieuse „Fleur de Sel”. Chciałem tarczę wykonaną w technice emalii grand feu ze srebrnymi paillons, maleńkimi wycinanymi elementami układanymi ręcznie, a następnie zatapianymi w emalii.

Ta technika praktycznie wymarła. W końcu w okolicach Lyonu odnaleźliśmy starszą panią, która nadal obsługiwała jedną z ostatnich maszyn służących do wybijania tych elementów. Bez niej ta tarcza nigdy by nie powstała.

To uświadamia człowiekowi, że haute horlogerie potrafi czasami zależeć od jednej osoby i jednej maszyny.

Drugim problemem była rezerwa chodu Volcano w Plénitude. Nie chcieliśmy zwykłego, płaskiego systemu opartego na przekładni planetarnej. Zbudowaliśmy więc przestrzenny mechanizm wykorzystujący stożek i ramię śledzące jego położenie.

Koło współpracujące z kołem zapadkowym obraca śrubę. Ścięty stożek porusza się po niej w górę podczas nakręcania sprężyny i opada wraz ze spadkiem jej napięcia. Ramię podąża za powierzchnią stożka i steruje wskazówką.

Całość musiała zmieścić się w tradycyjnej konstrukcji z mostkiem wspartym na filarach i w kopercie o grubości 10,95 mm. Potrzebowaliśmy modeli drukowanych w 3D, prototypów, kolejnych poprawek i cierpliwości.

Bardzo zależy mi również na tym, aby ten stożek pozostał centralnym elementem naszej opowieści, ponieważ nie można go opatentować. Jedyną ochroną jest konsekwentne opowiadanie o nim w taki sposób, aby z czasem stał się nierozerwalnie związany z nazwą.

WoW:

Co naprawdę czułeś wieczorem, kiedy w 2020 roku Charles Girardier otrzymał nagrodę GPHG? Satysfakcję, ulgę, niedowierzanie, a może przede wszystkim presję, że od tej chwili trzeba udowodnić, iż nie był to przypadek?

Patrick Ulm:

Przez dwa miesiące byłem w szoku. Mówię to bez przesady.

W pierwszej chwili była oczywiście radość, ale przede wszystkim niedowierzanie. Dwa lata po przywróceniu nazwiska znaleźć się na tej scenie przed całą branżą...

Bardzo szybko pojawiła się jednak inna myśl. Nie nazwałbym jej presją. Raczej odpowiedzialnością.

Ta nagroda nie była moja. Należała do Charlesa Girardiera. Przywróciłem jego nazwisko do sali, w której nagradza się najlepszych, 181 lat po jego śmierci. Od tej chwili należało sprawić, żeby to nazwisko znalazło tam trwałe miejsce, a nie pojawiło się jedynie jako przypadek.

Myślałem też o dziadku. Nie było go już wtedy, żeby mógł to zobaczyć. Ale tego wieczoru jego zdanie nabrało dla mnie zupełnie nowego znaczenia.

Zegarki Girardiera były w muzeum.

A jego nazwisko ponownie znalazło się na scenie.

WoW:

Patrząc na pierwsze, bardzo efektowne zegarki Charles Girardier i na znacznie spokojniejszą Plénitude, mam wrażenie, że zaszła duża zmiana. Zmienił się zegarek czy Patrick Ulm?

Patrick Ulm:

Jedno i drugie.

Pierwsze zegarki musiały coś udowodnić. Nieznane nazwisko, pierwsza konstrukcja. Potrzebowaliśmy emalii, tourbillonu, automatu, kolorów. Musieliśmy sprawić, żeby ludzie spojrzeli.

To miała być talking piece, jak się mówi. I zadziałało.

Ale wiedziałem, że marki nie buduje się na zaskoczeniu. Buduje się ją na mechanizmie.

Plénitude jest momentem, w którym przestaliśmy korzystać z cudzych mechanizmów i zaczęliśmy projektować własny. Kiedy podejmuje się taką decyzję, to kaliber staje się głównym tematem, a tarcza musi się uspokoić i pozwolić mu przemówić.

Odpowiednie proporcje, 39,5 mm, balans o zmiennej bezwładności pracujący z częstotliwością 3 Hz, fazowanie wykonywane cabronem i diamantyną, otwory śrub obrabiane ręcznie.

Plénitude jest być może mniej ekspresyjna i bardziej zegarmistrzowska. Tak. Jest bardziej pewna siebie.

A ja nauczyłem się więcej milczeć.

Z czasem zrozumiałem, że w tym zawodzie sam przedmiot i zegarmistrzowie są bardziej przekonujący niż człowiek opowiadający o tradycji i DNA Charlesa Girardiera.

Moim zadaniem jest stworzyć im warunki, żeby mogli to zrobić.

WoW:

Gdybym dziś wszedł z Tobą do warsztatów w Buchs i obserwował powstawanie Plénitude od początku do końca, co właściwie bym zobaczył? Co nadal wykonuje się ręcznie, a gdzie bez oporów korzystacie ze współczesnej technologii?

Patrick Ulm:

Przede wszystkim zobaczyłbyś, że Buchs nie jest żadnym zamkiem. To ośrodek zegarmistrzowski, w którym działa kilku niezależnych twórców, każdy pracujący nad własnymi projektami, ale łączących kompetencje, kiedy wymaga tego konkretny problem.

Trafiliśmy do Buchs z konkretnego powodu: chcieliśmy opracować własny mechanizm. I dlatego, że właśnie tam byli Cyrano Devanthey i Dominique Buser. Pod własną marką Oscillon budują około pięciu zegarków rocznie, całkowicie ręcznie. To oni współtworzyli nasze kalibry.

Może się wydawać, że to daleko od Genewy. Tymczasem dla mnie jest to jedna z najbardziej genewskich rzeczy w całej marce.

W XVIII wieku siłą Genewy była La Fabrique: zdecentralizowany system wyspecjalizowanych, niezależnych warsztatów zajmujących się grawerowaniem, emalią, giloszowaniem, miniaturowym malarstwem czy konstruowaniem mechanizmów. W systemie tym pracowało około pięciu tysięcy osób, czyli mniej więcej jedna piąta mieszkańców miasta.

Girardier funkcjonował właśnie w takim środowisku. Był mistrzem korzystającym z kompetencji otaczających go warsztatów.

Nie opuściliśmy więc Genewy. Odtworzyliśmy La Fabrique w naszej własnej skali. A paski, nawiasem mówiąc, nadal są szyte ręcznie w Genewie.

Co konkretnie zobaczyłbyś w Buchs? Projektowanie i prototypowanie kalibru. Montaż. Ręczne wykończenie. Fazowanie pod kątem 45 stopni wykonywane cabronem, małymi drewnianymi narzędziami ściernymi, przy użyciu pasty diamantynowej o coraz drobniejszym ziarnie. Ręczną obróbkę otworów śrub. Ręczne polerowanie na lustro koła naciągowego, zapadki i nakładki czopa balansu. Balans wyważany tradycyjną metodą przy użyciu osiemnastu śrub o różnej masie zamiast lasera.

Zegarmistrz z 1815 roku rozpoznałby to wszystko natychmiast.

Nie rozpoznałby natomiast leżącego na stole wydrukowanego w 3D modelu Volcano, laserowego grawerowania nazwy na kole zapadkowym czy laserowo wykonanego dysku księżycowego w PL2.

Nie odrzucamy technologii, jeśli pozwala zrobić coś lepiej.

Na końcu każdy mechanizm otrzymuje CG Seal. To nasze własne zobowiązanie dotyczące precyzji chodu, z odchyłką rzędu kilku sekund na dobę, ręcznego wykończenia i przestrzegania tradycyjnych metod.

WoW:

Kiedy badałeś historyczne zegarki Girardiera, co najbardziej Cię w nim zaskoczyło? Czy odkryłeś coś, co nie pasuje do dzisiejszego, dość uroczystego sposobu opowiadania o dawnym genewskim zegarmistrzostwie?

Patrick Ulm:

Najbardziej zaskoczyła mnie swoboda.

Wyobrażamy sobie XVIII-wieczną Genewę jako miejsce surowe, kalwińskie. Tymczasem mamy zegarmistrza umieszczającego rzeźbione w złocie automaty na repetierze kwadransowym, wykonującego emaliowane sceny polowań i, podobnie jak inni twórcy swojej epoki, nieunikającego znacznie bardziej intymnych tematów przeznaczonych dla klientów, którzy doskonale wiedzieli, co kupują.

Nauczyło mnie to dwóch rzeczy.

Po pierwsze, zegarek był w tamtych czasach w równym stopniu przedmiotem przyjemności, jak instrumentem pomiarowym. Pokazywało się go przyjacielowi w salonie również po to, aby zobaczyć jego zaskoczenie.

Po drugie, ci zegarmistrzowie pracowali dla bardzo konkretnej, osobistej klienteli, realizując indywidualne zamówienia i zachowując pełną dyskrecję. Dokładnie to samo odnajduję dzisiaj wśród kolekcjonerów.

Pozostaje jeszcze podpis „l’aîné”, mimo że nie znamy żadnego młodszego Girardiera. Być może 21-letni człowiek próbował w ten sposób sprawić wrażenie bardziej ugruntowanego, niż był w rzeczywistości.

To bardzo uczłowieczyło Girardiera w moich oczach. Nie był wyłącznie genialnym twórcą emalii i mechanicznych zabaw. Był również młodym przedsiębiorcą.

WoW:

Czy jest ktoś, kto zasadniczo zmienił Twój sposób patrzenia na zegarek? Ktoś, dzięki komu przestałeś widzieć go wyłącznie oczami kolekcjonera?

Patrick Ulm:

Są dwie takie osoby, na dwóch różnych poziomach.

Pierwszą jest Olivier Müller, były CEO Laurent Ferrier, który przez trzy lata był moim mentorem. Nauczył mnie czegoś, czego człowiek z finansów nie może wiedzieć: w tym świecie zegarek nie jest skończony w chwili, kiedy opuszcza warsztat. Jest skończony dopiero wtedy, kiedy znajduje swojego kolekcjonera.

Uświadomił mi również, że, paradoksalnie, tę część pracy już znałem. W bankowości prywatnej i family offices pracuje się z ludźmi oczekującymi dyskrecji, indywidualnej relacji i zaufania budowanego przez lata.

Kolekcjoner nie jest pod tym względem inny. Kocha zegarek jako przedmiot kolekcjonerski, ale jednocześnie postrzega go jako aktywo mające swoje miejsce w jego majątku. Chce być traktowany indywidualnie, a nie jak segment rynku. To te same wymagania przeniesione do innego świata.

Drugim takim doświadczeniem była praca w Buchs z Cyrano Devantheyem i Dominique’em Buserem.

Dzięki nim nauczyłem się czytać mechanizm tak, jak czyta się tekst. Rozumieć, dlaczego mostek ma właśnie taki kształt, dlaczego balans o zmiennej bezwładności wymaga więcej czasu podczas regulacji, ale później lepiej utrzymuje parametry, dlaczego określone wykończenie wykonuje się ręcznie, a nie laserem.

Kiedyś podziwiałem zegarek.

Dzisiaj go rozumiem.

To nie jest to samo.

WoW:

Na koniec zostawię Ci pełną swobodę. Czy istnieje historia związana z Charles Girardier, której nikt nigdy Cię nie pyta, a którą chciałbyś opowiedzieć?

Patrick Ulm:

Historią, o którą nikt mnie nie pyta, jest to, że Charles Girardier zaczął się dla mnie jak powieść kryminalna. Mówię to jako człowiek, który swoją pierwszą Agathę Christie przeczytał w wieku dwunastu lat.

Wszystkie jej historie zaczynają się podobnie: jest zmarły, zamknięty krąg ludzi i szczegół, który do niczego nie pasuje.

W 2018 roku, w jej własnym domu w Greenway, znalazłem wszystkie trzy elementy.

Zmarłym był genewski mistrz zegarmistrzowski, który odszedł w 1839 roku. Zamkniętym kręgiem był niewielki świat XVIII-wiecznej Genewy, w którym wszyscy liczący się ludzie zostali dobrze udokumentowani. A szczegółem, który nie pasował, był podpis „Girardier l’aîné” na zegarku wystarczająco pięknym, żeby Agatha Christie zachowała go w swojej kolekcji, ale podpisanym nazwiskiem człowieka, o którym nikt w branży nie potrafił mi nic powiedzieć.

Rzemieślnik tej klasy nie znika tak po prostu. Albo świat o nim zapomniał, albo ktoś zadbał o to, żeby został zapomniany. Chciałem wiedzieć, która z tych możliwości była prawdziwa.

Zrobiłem więc to, co robi Poirot.

Nie szukałem człowieka. Szukałem dowodów.

Najpierw dowodu śmierci. I nie tylko tego, że umarł, lecz tego, jak całkowicie zniknął. W archiwach po 1839 roku nic nie przedłuża istnienia nazwiska. Nie ma syna przy stole zegarmistrzowskim, wdowy prowadzącej dalej warsztat ani następcy, który odkupił zapasy i prawo do podpisu, jak zdarzało się w przypadku wielu genewskich nazwisk.

Charles Girardier zmarł bez potomków i wraz z nim umarło jego nazwisko. Całkowicie.

Dla kogoś prowadzącego śledztwo jest to niezwykle dziwny trop. Człowiek podpisujący się „l’aîné”, „starszy”, nie pozostawia nikogo młodszego.

Starszy od kogo?

Od nikogo.

Do dzisiaj nie istnieje ostateczna odpowiedź i przestałem jej potrzebować. To tajemnica, którą zabrał ze sobą do grobu. I należy do niego.

Później pojawił się dowód życia.

Człowiek, który nie pozostawił potomków, zostawił po sobie coś bardziej wiarygodnego: przedmioty, które możemy datować, których podpis możemy zweryfikować i które możemy badać.

Malowana emalią scena polowania kupiona na aukcji, pierwszy Girardier, którego trzymałem w dłoniach. Następnie repetier kwadransowy z 1815 roku z dwoma rzeźbionymi w złocie Jacquemartami uderzającymi w dzwonki. Według mojej wiedzy zachowały się tylko dwa takie zegarki.

To dowody à rebours. Nie dowody na to, że popełniono zbrodnię, lecz na to, że istniał człowiek obdarzony niezwykłym talentem.

Nie da się podrobić fazowania mostka, który ma dwieście lat. Nie da się podrobić emalii, która zachowała swój kolor od czasów Napoleona.

Kiedy trzymam ten repetier i słyszę, jak nadal wybija kwadranse, nie patrzę na antyk. Czytam zeznanie podpisane przez świadka, którego nie można już przesłuchać.

Mówi mi, że był emalierem, giloszerem, konstruktorem mechanizmów i człowiekiem przekonanym, że zegarek powinien zaskakiwać osobę, która trzyma go w dłoni.

To wystarczyło, żeby otworzyć sprawę.

A później, i tego nie dopuszcza już żadna klasyczna powieść kryminalna, śledztwo zmieniło kierunek.

U Christie, kiedy dowiadujemy się, kim był zmarły, książka się kończy.

Tutaj, kiedy dowiedziałem się, kim był Girardier, pojawiło się prawdziwe pytanie:

Gdzie jest teraz?

Znalazłem go w Buchs. Nie jego ducha. Jego metodę.

W XVIII wieku Girardier funkcjonował wewnątrz La Fabrique, zdecentralizowanego genewskiego systemu wyspecjalizowanych, niezależnych warsztatów, w którym każdy mistrz korzystał z kompetencji ludzi pracujących wokół niego.

To, co Cyrano Devanthey, Dominique Buser i ja zbudowaliśmy w Argowii, jest współczesną wersją tego systemu: odrębni zegarmistrzowie, każdy ze swoimi projektami, łączący wiedzę wtedy, kiedy wymaga tego konkretny problem.

Kiedy siadamy do projektowania kalibru, przy stole zawsze stoi czwarte krzesło.

Jego krzesło.

Kluczyk do nakręcania jednego z jego zegarków kieszonkowych stał się inspiracją dla koronki Plénitude. Jego zamiłowanie do mechaniki, która nie ukrywa swojego działania, znalazło odbicie w stożku Volcano unoszącym się pod tarczą.

To nie jest hołd.

To jest ślad. Taki, za którym podąża człowiek prowadzący śledztwo.

I pozostaje ostatni dowód. Ten, który tworzymy sami.

Każdy mechanizm Plénitude otrzymuje CG Seal: nasze własne zobowiązanie dotyczące precyzji, ręcznego wykończenia i poszanowania tradycyjnych metod.

Postrzegam go jako podpis, którego Girardier nie może już umieścić na zegarku.

Podpisywał swoje dzieła „l’aîné” i nie pozostawił młodszej ręki, która mogłaby przejąć ten podpis.

Seal jest tą młodszą ręką.

Każdy kaliber, który go otrzymuje, staje się kolejnym dowodem dołączonym do sprawy, która nigdy nie zostanie zamknięta. Dowodem, odnawianym zegarek po zegarku, że człowiek, który zmarł bez spadkobierców w 1839 roku, pozostaje obecny w najstarszym genewskim sposobie tworzenia zegarków.

Agatha Christie trzymała swój zegarek w gablocie.

Lubię myśleć, że sama już rozwiązała tę zagadkę i po prostu zostawiła wskazówkę w miejscu, w którym pewnego dnia miał ją odnaleźć dwunastoletni czytelnik.

Po rozmowie

Zaczynałem przygotowanie pytań z pewną rezerwą, ale nie wobec samego Patricka Ulma, lecz wobec zjawiska, które współczesny rynek zegarkowy zna aż za dobrze.

Ten schemat na biznes, w którym odszukuje się jakieś stare nazwisko i dawno nieistniejącą markę głównie po to, aby po stuleciach ogłosić wielki powrót i kontynuację, legitymizując w ten sposób dobrze i wystarczająco dostojnie wyglądający rok założenia na tarczy.

Archiwalny zegarek, kilka historycznych dat, odpowiednio przygotowana opowieść o dziedzictwie i słowo heritage, które w branży luksusowej zostało już odmienione przez wszystkie przypadki, dają paliwo marketingowej opowieści mającej dobrze sprzedać zegarek.

Takich powrotów widzieliśmy wiele, a nawet zbyt wiele, i zdecydowanie nie wszystkie miały za historyczną nazwą coś więcej niż znak towarowy.

Po rozmowie z Ulmem widzę jednak przypadek Charles Girardier inaczej.

Nie dlatego, że udało mu się dowieść jakiejś nieprzerwanej ciągłości. Przeciwnie. Jedna z rzeczy, które najbardziej cenię w jego odpowiedziach, to fakt, że sam tej ciągłości nie udaje. Girardier zmarł w 1839 roku. Nie pozostawił potomków, a dawna działalność się skończyła. Współczesna firma jest więc nowym przedsięwzięciem, a to uczciwie ustawia punkt wyjścia.

Ciekawsze jest to, co Ulm zrobił później.

Na początku wykorzystał język najbardziej oczywisty dla młodej marki próbującej zwrócić na siebie uwagę. Tourbillon, emalia, automat, kolor. Sam nazywa pierwszy zegarek talking piece. Miał sprawić, żeby ludzie spojrzeli, a nagroda GPHG 2020 zdecydowanie potwierdziła, że spojrzeli.

Tyle że zbudowanie zegarka, o którym przez chwilę mówi branża, i zbudowanie firmy zegarmistrzowskiej to dwie zupełnie różne rzeczy. I sam Ulm mówi jedno zdanie, które prawdopodobnie najlepiej opisuje zmianę:

„Marki nie buduje się na zaskoczeniu. Buduje się ją na mechanizmie.”

Plénitude jest konsekwencją tego myślenia i wcale nie próbuje przebić pierwszego Charles Girardier liczbą komplikacji. Jest mniejsza, spokojniejsza i znacznie mniej demonstracyjna. Najważniejsze rzeczy dzieją się w samym mechanizmie oraz w tym, jak Ulm rozumie jego powstawanie.

Nie próbuje nas przekonywać, że któregoś dnia stał się zegarmistrzem. Wymienia nazwiska. Cyrano Devanthey. Dominique Buser. Olivier Müller. Opowiada, czego się od nich nauczył i czego sam nie potrafił.

To rzadka cecha w świecie luksusu, w którym marki niezwykle chętnie mówią „my stworzyliśmy”, a znacznie rzadziej tłumaczą, kim dokładnie byli ludzie ukryci w tym „my”. Bardzo często ludzie ci, o czym wielokrotnie już pisałem, pozostają głęboko w cieniu.

Ulm nie traktuje współpracy wyspecjalizowanych zegarmistrzów jako czegoś, co należy ukrywać, aby zachować iluzję samowystarczalnej manufaktury. Odwraca tę logikę i porównuje współczesny model do dawnej genewskiej La Fabrique, systemu niezależnych warsztatów, w którym poszczególne kompetencje spotykały się w jednym zegarku.

Można dyskutować, jak daleko wolno prowadzić tę analogię. Ale sama idea jest ciekawsza niż kolejna opowieść o „pełnej integracji pionowej”.

Jest też Ulm jako człowiek.

Bankier, któremu ktoś w pewnym momencie mówi: „Reinvent yourself”. Kolekcjoner starych zegarków jedzie do domu Agathy Christie i znajduje nazwisko, którego nie zna. Zaczyna grzebać w archiwach. Kupuje pierwszy zegarek. Potem drugi. W pewnym momencie, zamiast dalej je kolekcjonować, postanawia wydać pieniądze na próbę zbudowania czegoś własnego.

Można nazwać to przedsiębiorczością czy też obsesją. Zapewne potrzeba obu, aby zrobić to dobrze i osiągnąć sukces.

Najbardziej przekonał mnie w momencie, kiedy przestał mówić o Girardierze, a zaczął mówić o sobie. Zapytałem, czy między pierwszymi, efektownymi Charles Girardier a znacznie spokojniejszą Plénitude zmienił się zegarek, czy Patrick Ulm.

Odpowiedział: „Jedno i drugie”, a później dodał: „Nauczyłem się więcej milczeć”.

Na początku musiał opowiedzieć światu, kim był Charles Girardier.

Dzisiaj próbuje doprowadzić do sytuacji, w której nie będzie już musiał tyle opowiadać, gdyż sam zegarek ma zrobić to za niego.

I być może właśnie tutaj znajduje się odpowiedź na pytanie o symboliczne czwarte krzesło.

Nie siedzi na nim duch człowieka zmarłego w 1839 roku. Nie ma żadnej mistycznej ciągłości między dawnym warsztatem a współczesną firmą.

Siedzi na nim raczej zobowiązanie, które Ulm sam sobie narzucił: zanim zrobi kolejny zegarek, musi umieć odpowiedzieć na pytanie, dlaczego człowiek, którego nazwisko umieszcza na tarczy, miałby zrobić coś właśnie w ten sposób.

To oczywiście nadal interpretacja człowieka żyjącego w XXI wieku, ale jest zasadnicza różnica między wykorzystaniem historii jako dekoracji a pozwoleniem, żeby historia stawiała projektowi wymagania.

Po tej rozmowie mam wrażenie, że Patrick Ulm próbuje robić właśnie to.

← Wszystkie rozmowy