Pod lupą WoW
Ile kosztuje ludzkie życie? Od oszukańczych reklam zegarków do TCC
Od miliardów zarabianych na oszukańczych reklamach po algorytmy mogące wzmacniać fascynację przemocą: czy technologiczne giganty, podobnie jak niegdyś Ford, przedkładają zyski nad ludzkie bezpieczeństwo?
Ile kosztuje ludzkie życie? Algorytmy, które zarabiają na krzywdzie
Od podróbek zegarków, przez miliardy dolarów z podejrzanych reklam i sprawę Rafała Brzoski, po internetowe społeczności gloryfikujące przemoc i ataki nieletnich nożowników.
Czy największe platformy technologiczne traktują bezpieczeństwo ludzi jako obowiązek, czy jako koszt prowadzenia biznesu?
Wszystko zaczęło się od zegarków
To pierwszy mój artykuł, który nie jest poświęcony zegarkom, zegarmistrzostwu ani historii mierzenia czasu. A jednak wszystko zaczęło się właśnie od nich.
Od podróbek zegarków, których reklamy pojawiały się na Facebooku. Od zgłaszania ewidentnych oszustw i obserwowania, jak niewiele z tego wynika. Od coraz bardziej uporczywego pytania, dlaczego firma dysponująca jednymi z najbardziej zaawansowanych technologii na świecie nie potrafi skutecznie wyeliminować reklam, które nawet przeciętny użytkownik potrafi rozpoznać jako oszustwo.
Początkowo można było sądzić, że chodzi o niedoskonałe algorytmy, nieskuteczną moderację albo zwykłą organizacyjną nieudolność. Tyle że z czasem pojawiły się informacje, które każą spojrzeć na problem zupełnie inaczej.
W listopadzie 2025 roku Reuters ujawnił wewnętrzne dokumenty Meta, właściciela Facebooka i Instagrama. Wynikało z nich, że firma szacowała swoje przychody z reklam oszustw i innych zabronionych produktów na około 16 miliardów dolarów rocznie. Około jednej dziesiątej swoich przychodów.
Jeszcze bardziej zdumiewający był opis mechanizmu postępowania z częścią podejrzanych reklamodawców. Zamiast automatycznie eliminować wszystkie reklamy uznane za ryzykowne, system mógł nakładać na nie wyższe stawki reklamowe, innymi słowy to sami użytkownicy nieświadomie wskazywali, który to reklamodawca budzący podejrzenia będzie płacić więcej, aby nadal docierać ze swoim przekazem jak najszerzej.
Wtedy zacząłem się zastanawiać, czy nie patrzymy na problem ze złej strony.
Być może pytanie nie brzmi: dlaczego tak zaawansowane przedsiębiorstwo nie potrafi skutecznie usuwać oszustw?
Być może powinniśmy zapytać: jak silną motywację ekonomiczną ma przedsiębiorstwo, żeby rzeczywiście je wyeliminować?
Dziś, obserwując doniesienia o ostatnich aktach krwawej przemocy w polskich szkołach i poznając badania dotyczące radykalizacji młodzieży w mediach społecznościowych, dostrzegam, że ten problem może sięgać znacznie dalej niż oszustwa finansowe.
Znacznie dalej niż Facebook.
I znacznie dalej niż pieniądze.
Kiedy oszustwo staje się źródłem przychodów
W śledztwie Reutersa z 6 listopada 2025 roku znalazła się informacja, która powinna wywołać znacznie większą dyskusję o odpowiedzialności technologicznych gigantów.
Według ujawnionych dokumentów Meta wyświetlała użytkownikom swoich platform nawet 15 miliardów reklam wysokiego ryzyka dziennie. Ta kategoria miała przynosić około 7 miliardów dolarów przychodów w skali roku.
Reuters opisał również niebotycznie wysoki próg pewności, który w określonym mechanizmie automatycznej klasyfikacji musiał zostać osiągnięty, zanim reklamodawca został uznany za oszusta i zablokowany.
A co działo się z tą lwią częścią reklamodawców, wobec których system miał poważne podejrzenia, ale nie osiągał tego progu?
Mogli otrzymać wyższą cenę emisji reklamy, a ten mechanizm nazywano penalty bid.
Przedsiębiorstwo zarabia na emisji reklamy. Jeżeli reklama zostanie zablokowana, przychód znika. Jeżeli pozostaje aktywna, przychód nadal wpływa, czasem nawet przy podwyższonej stawce.
W grudniu 2025 roku Reuters opisał kolejne dokumenty dotyczące podejrzanych reklam pochodzących od chińskich reklamodawców. Tym razem materiały wskazywały, że przy projektowaniu działań ograniczających oszustwa Meta uwzględniała ich wpływ na przychody.
To już nie jest wyłącznie opowieść o błędach algorytmu lecz opowieść o przedsiębiorstwie, w którym bezpieczeństwo użytkownika i wynik finansowy mogą znaleźć się po przeciwnych stronach tego samego równania.
Rafał Brzoska. Kiedy tożsamość człowieka staje się towarem
Dla większości użytkowników fałszywa reklama jest irytującym elementem internetu. Czasami kończy się utratą pieniędzy a czasami kliknięciem w niebezpieczny link.
Ale wyobraźmy sobie, że to nasza twarz pojawia się w reklamach oszustów, że ktoś wykorzystuje nasze nazwisko, reputację i dorobek, aby przekonać innych ludzi do przekazania pieniędzy przestępcom.
A potem idzie jeszcze dalej. Publikuje fałszywe informacje o naszym aresztowaniu, rzekomych przestępstwach, tragediach rodzinnych czy śmierci bliskiej osoby.
Z takimi manipulacjami od lat mierzą się Rafał Brzoska, twórca InPostu, i jego żona Omenaa Mensah. Fałszywe reklamy wykorzystywały ich wizerunki do promowania nieistniejących inwestycji. Pojawiały się również zmanipulowane materiały sugerujące dramatyczne wydarzenia w ich życiu prywatnym.
Dla przestępców to sposób przyciągania uwagi ale dla osób, których wizerunek wykorzystano, to naruszenie reputacji, prywatności i poczucia bezpieczeństwa a często trauma dla ich najbliższych.
A dla platformy?
Kolejna reklama, kolejna emisja, kolejna płatność.
Oczywiście Meta nie jest autorem tych oszustw. Ale czy przedsiębiorstwo, które sprzedaje powierzchnię reklamową, decyduje o dystrybucji treści, dobiera odbiorców i otrzymuje wynagrodzenie, rzeczywiście może uważać się wyłącznie za neutralnego pośrednika?
Rafał Brzoska postanowił to zakwestionować.
W kwietniu 2026 roku poinformował o korzystnym rozstrzygnięciu Sądu Apelacyjnego w Warszawie w sporze dotyczącym odpowiedzialności Meta za fałszywe reklamy wykorzystujące wizerunki jego i Omeny Mensah.
Z relacji medialnych, w tym z analizy dokumentów opisanej przez XYZ.pl, wynika, że sąd zakwestionował możliwość traktowania Meta wyłącznie jako biernego gospodarza treści reklamowych.
Sprawa ta ma również znaczenie wykraczające daleko poza osobiste doświadczenia.
Dotyczy fundamentalnego pytania: czy można czerpać korzyści z dystrybucji treści, a następnie odmawiać odpowiedzialności za sposób ich rozpowszechniania?
I tutaj warto cofnąć się o ponad pół wieku.
Ford Pinto. Kiedy ludzkie życie trafia do arkusza kalkulacyjnego
W latach siedemdziesiątych amerykański koncern Ford produkował niewielki samochód osobowy o nazwie Pinto, który jednak miał problem konstrukcyjny związany z bezpieczeństwem układu paliwowego podczas niektórych zderzeń.
Inżynierowie i kierownictwo firmy dysponowali informacjami o zagrożeniu. W toku późniejszych postępowań sądowych wykazano, że producent znał niebezpieczeństwo, a mimo to nie wprowadził odpowiednich zmian konstrukcyjnych.
Ale szczególnie głośna stała się historia dokumentu znanego jako Pinto Memo.
Ford przeprowadził analizę ekonomiczną dotyczącą kosztów wprowadzenia rozwiązań zwiększających bezpieczeństwo samochodów w razie pożaru.
Według tej kalkulacji zmiany miały kosztować około 137 milionów dolarów.
Szacowane korzyści ekonomiczne wynikające z ograniczenia liczby ofiar, obrażeń i strat materialnych wyceniono na około 49,5 miliona dolarów.
W rachunku uwzględniono wartość statystycznie utraconego życia na poziomie 200 tysięcy dolarów oraz poważnego urazu na poziomie 67 tysięcy dolarów.
Wniosek ekonomiczny był prosty: koszty zmian przewyższały wycenione korzyści jak również potencjalne koszty ugód. Czyli ludzkie życie i zdrowie oszacowano znacznie niżej niż utratę zysków, spowodowaną kosztami zmian to zdrowie i życie ratujących. Iście diabelska kalkulacja, która w najbardziej nieludzki sposób pokazała drapieżną paszczę korporacji.
W historii Forda Pinto najbardziej przerażająca nie jest sama kalkulacja ekonomiczna, lecz fakt, że za liczbami w dokumentach kryły się rzeczywiste ludzkie tragedie.
Amerykańska agencja bezpieczeństwa drogowego NHTSA udokumentowała 27 ofiar śmiertelnych w wypadkach Fordów Pinto, którym towarzyszyło uszkodzenie układu paliwowego, wyciek lub pożar. Dziennikarze „Mother Jones” szacowali skalę tragedii znacznie wyżej, choć tych szacunków nie udało się urzędowo potwierdzić.
Ford doskonale wiedział o zagrożeniach związanych z konstrukcją samochodu. To nie były abstrakcyjne rozważania filozoficzne. Ludzie ginęli, a bezpieczeństwo podlegało ekonomicznej kalkulacji.
W procesie Grimshaw v. Ford Motor Co. ława przysięgłych przyznała początkowo 125 milionów dolarów odszkodowania karnego. Kwota została później zmniejszona do 3,5 miliona dolarów, a sprawa przeszła do historii amerykańskiego prawa i etyki biznesu.
W uzasadnieniu sądowym pojawił się kluczowy problem świadomego lekceważenia bezpieczeństwa.
Nie trzeba było dowodzić, że kierownictwo Forda pragnęło czyjejś krzywdy, ale istotne było to, co przedsiębiorstwo wiedziało o zagrożeniu i jak na tę wiedzę reagowało.
Historia Pinto powinna być obowiązkową lekturą na studiach zarządzania.
Bo pokazuje, jak niebezpieczny staje się biznes, kiedy ludzkie bezpieczeństwo przestaje być priorytetem, a staje się jedną z pozycji w kalkulacji kosztów.
Czy dzisiaj podobny mechanizm może występować w największych firmach technologicznych?
Nie twierdzę, że dysponujemy dokumentem, w którym zarządy platform social mediowych wyceniają konsekwencje algorytmicznego wzmacniania przemocy tak, jak Ford wyceniał koszty zabezpieczeń.
Ale wiemy już, że te wielkie platformy analizują ryzyko, koszty moderacji, zaangażowanie użytkowników i wpływ podejmowanych decyzji na przychody.
Najdroższym towarem internetu jest nasza uwaga
Facebook, Instagram, TikTok i YouTube nie muszą pobierać od większości użytkowników abonamentu, żeby prowadzić niezwykle dochodowy biznes.
Użytkownik płaci czymś innym, to znaczy swoim czasem, uwagą, aktywnością i informacjami o własnych zainteresowaniach.
Im dłużej pozostaje na platformie, tym więcej okazji do prezentowania mu dopasowanych przez algorytm dla niego treści, reklam i tym więcej danych o jego zachowaniu może pozyskać operator.
Systemy rekomendacji są projektowane tak, aby wybierać taki przekaz, który z dużym prawdopodobieństwem zainteresuje konkretnego odbiorcę.
Algorytm nie musi chcieć zrozumieć społecznych konsekwencji materiału, aby uznać go za atrakcyjny dla użytkownika, ale jak widać doskonale może rozpoznać, że określona treść zatrzymuje uwagę. Że wywołuje emocje. Że odbiorca ogląda podobne filmy jeden po drugim.
I na tej podstawie proponować kolejne.
Badania nad TikTokiem opublikowane w 2026 roku w EPJ Data Science wskazały, że system rekomendacji potrafi silnie wzmacniać rozpoznane zainteresowania kont testowych, ograniczając różnorodność prezentowanych materiałów.
To nie oznacza, że każdy użytkownik zostanie skierowany ku ekstremizmowi. Oznacza natomiast, że zainteresowanie określonym tematem może prowadzić do coraz bardziej jednorodnego strumienia treści.
Jeżeli tematem jest zegarmistrzostwo, skutkiem są kolejne filmy o mechanizmach, komplikacjach i niezależnych konstruktorach.
Jeżeli jednak tematem jest przemoc i fascynacja jej sprawcami, konsekwencje mogą być znacznie poważniejsze, a jak niestety pokazały wydarzenia ostatnich dni prowadzące do skrajnych przypadków przemocy. I śmierci niewinnych.
TCC. Kiedy sprawcy przemocy stają się idolami
W ostatnich dniach Polską wstrząsnęły informacje o poważnych atakach w szkołach, w tym o śmierci pracownicy szkoły w Leszczydole-Nowinach i osobach rannych w Ostrołęce.
Pojawiły się pogłoski o internetowym wyzwaniu, które miałoby zachęcać młodych ludzi do przemocy, co prawda na razie w oficjalnych komunikatach władze nie potwierdziły istnienia jednego skoordynowanego challenge'u odpowiedzialnego za te wydarzenia, ale sam premier zwrócił jednak uwagę na szersze zjawisko internetowej gloryfikacji przemocy.
I właśnie tutaj pojawia się termin, który powinien zainteresować nie tylko rodziców i nauczycieli, ale także zarządy największych platform społecznościowych jak również regulatora, władze i wszelkie inne czynniki.
TCC, czyli True Crime Community.
Nie chodzi o zwykłych miłośników literatury kryminalnej, dokumentów o przestępstwach czy historii kryminalistyki, lecz o radykalną część internetowych społeczności, w których sprawcy brutalnych przestępstw bywają idealizowani, przedstawiani jako postacie godne podziwu, a niekiedy nawet naśladowania.
Powstają poświęcone im krótkie filmy, montaże muzyczne, grafiki i materiały fanowskie. Niektóre wykorzystują estetykę znaną z kultury popularnej. Sprawcy przestają być przedstawiani jako ludzie odpowiedzialni za tragedie innych. Stają się obiektami fascynacji i gloryfikacji.
Dla młodej osoby poszukującej akceptacji, uznania czy poczucia przynależności taki przekaz może być szczególnie niebezpieczny, zwłaszcza gdy taka osoba sama przeżywa jakiś kryzys emocjonalny związany na przykład z prześladowaniem w szkole lub problemami w domu rodzinnym.
W 2026 roku Anti-Defamation League opisała co najmniej 23 ataki na świecie powiązane z TCC od początku 2024 roku, w tym 17 śmiertelnych, oraz co najmniej 21 udaremnionych planów.
To przypadki zidentyfikowane przez badaczy, a nie kompletna statystyka wszystkich przestępstw.
A teraz połączmy dwa elementy. Z jednej strony istnieją społeczności, w których skrajna przemoc może być przedstawiana jako droga do uznania a z drugiej strony istnieją systemy rekomendacji w social mediach, których zadaniem jest rozpoznawanie zainteresowań i podtrzymywanie zaangażowania.
Czy naprawdę możemy uznać, że sposób połączenia tych dwóch zjawisk nie powinien być przedmiotem szczególnej odpowiedzialności operatorów platform?
Twierdzę więc, że jeżeli system rekomendacji zwiększa ekspozycję podatnych użytkowników na treści gloryfikujące przemoc, to ryzyko tego mechanizmu powinno być traktowane równie poważnie jak ryzyko wadliwego produktu fizycznego.
Skoro potrafią rozpoznać nagość, dlaczego nie potrafią ograniczać gloryfikacji przemocy?
Kilka lat temu zetknąłem się z internetowym żartem przedstawiającym wypolerowany czajnik, w którego powierzchni odbijała się naga osoba robiąca zdjęcie. Podpis był niewinny: „Sprzedam czajniczek z gwizdkiem”.
Kiedy dla żartu użyłem tego mema do skomentowania jakiejś innej treści to system bardzo szybko zareagował blokadą.
Nie było długiego postępowania. Nie trzeba było wielokrotnych zgłoszeń. Algorytm zadziałał i to błyskawicznie, skutecznie i bezwarunkowo.
Skoro więc wspomniane przedsiębiorstwa potrafią budować systemy identyfikujące niepożądane obrazy, wykrywające podejrzane zachowania reklamodawców i przewidujące zainteresowania użytkowników, dlaczego nie stosują bardziej rygorystycznych zasad ograniczania rekomendacji treści mogących gloryfikować brutalną przemoc, szczególnie wśród nieletnich?
Nasuwa się znów odpowiedź ekonomiczna, taki ruch związany z każdą zresztą kontrowersyjną treścią, jest mocno angażujący emocjonalnie. A co mocno działa na emocje to skutkuje lajkami, komentarzami, dyskusjami jak również powoduje, że kolejne osoby podają dalej takie treści. Więc mamy piękne pole do monetyzacji uwagi.
Czy naprawdę nie wiedzą?
To chyba najbardziej niepokojące pytanie w całej tej historii.
Czy zarządy Meta, TikToka i innych wielkich platform wiedzą o ryzykach związanych z algorytmicznym wzmacnianiem szkodliwych treści? Trudno wyobrazić sobie, aby problem był im nieznany.
Od lat powstają badania naukowe, raporty organizacji zajmujących się bezpieczeństwem cyfrowym, analizy regulatorów i materiały dziennikarskie.
W 2021 roku Frances Haugen, była pracownica Facebooka, ujawniła wewnętrzne dokumenty firmy dotyczące między innymi wpływu jej produktów na użytkowników oraz napięć między bezpieczeństwem a zaangażowaniem.
W kolejnych latach problem stał się przedmiotem postępowań regulacyjnych i sądowych.
Nie sposób więc przekonująco twierdzić, że największe firmy technologiczne nie wiedzą, iż projektowanie systemów rekomendacji wiąże się z ryzykami społecznymi.
Inną sprawą jest ustalenie, co dokładnie wiedzą o TCC, jakie rozwiązania testowały, jakie wyniki uzyskały i dlaczego podjęły takie, a nie inne decyzje.
Tych informacji w dużej części nie mamy i właśnie dlatego potrzebujemy niezależnych audytów oraz dostępu uprawnionych badaczy do danych platform.
Bo istnieje zasadnicza różnica między przedsiębiorstwem, które nie potrafi całkowicie wyeliminować zagrożenia mimo rzeczywistych wysiłków, a przedsiębiorstwem, które zna skuteczne środki ograniczające ryzyko, lecz nie stosuje ich ze względu na koszty jak również na to, że przede wszystkim wdrożenie takich rozwiązań spowoduje istotny spadek przychodów !
W pierwszym przypadku możemy mówić o ograniczeniach technologii.
W drugim o świadomym zaniedbaniu. A jeżeli powodem zaniedbania jest ochrona przychodów, wracamy do historii Forda Pinto.
Kto właściwie odpowiada za algorytm?
W dyskusjach o mediach społecznościowych bardzo często słyszymy, że coś zrobił algorytm.
Algorytm podsunął film. Algorytm nie rozpoznał oszustwa. Algorytm polecił kolejne materiały. Algorytm nie zablokował treści.
Tylko że algorytm nie jest niezależnym bytem prowadzącym własną działalność gospodarczą.
Ktoś go projektuje.
Ktoś określa jego cele.
Ktoś zatwierdza budżety na bezpieczeństwo i moderację.
Ktoś decyduje, które wskaźniki mają największe znaczenie dla sukcesu produktu.
I wreszcie ktoś podejmuje decyzję, czy określone ograniczenie ryzyka jest warte kosztów, jakie poniesie przedsiębiorstwo.
To są decyzje zarządcze a nie programistyczne.
Dlatego uważam, że dyskusja o odpowiedzialności platform powinna coraz wyraźniej dotyczyć nie tylko usuwania pojedynczych materiałów, ale także odpowiedzialności za projektowanie i utrzymywanie całych systemów rekomendacji.
Unijny Akt o usługach cyfrowych już dziś nakłada na największe platformy obowiązek oceny i ograniczania ryzyk systemowych, w tym dotyczących bezpieczeństwa publicznego i ochrony małoletnich. To ważny krok, ale sama obecność regulacji nie gwarantuje skuteczności.
Jeżeli przedsiębiorstwo osiąga ogromne korzyści ekonomiczne z określonego mechanizmu, a konsekwencje jego niewłaściwego działania ponoszą przede wszystkim inni, powstaje klasyczny konflikt interesów, gdzie korzyści pozostają w przedsiębiorstwie a koszty ponosi społeczeństwo.
Czy historia Forda Pinto się powtarza?
Pół wieku temu Ford stanął wobec konsekwencji decyzji dotyczących bezpieczeństwa swojego produktu a historia Pinto stała się symbolem sytuacji, w której przedsiębiorstwo posiada wiedzę o zagrożeniu, lecz ekonomiczne i organizacyjne priorytety mogą prowadzić do zbrodniczego tolerowania ryzyka.
Dziś największe firmy technologiczne dysponują czymś, czego Ford w latach siedemdziesiątych nie mógł sobie nawet wyobrazić. Systemami analizującymi zachowania miliardów ludzi niemal w czasie rzeczywistym. Potrafią przewidywać nasze zainteresowania, dostosowywać reklamy, mierzyć zaangażowanie i optymalizować przychody z dokładnością, która jeszcze niedawno wydawała się niemożliwa.
A jednocześnie wciąż obserwujemy oszukańcze reklamy, manipulacje wizerunkiem, szkodliwe rekomendacje i internetowe społeczności gloryfikujące przemoc.
Więc nasuwa się fundamentalne pytanie, którego nie wolno już dłużej odkładać.
Czy przedsiębiorstwo może świadomie utrzymywać mechanizm zwiększający zagrożenie dla użytkowników tylko dlatego, że jego ograniczenie mogłoby obniżyć przychody?
Rafał Brzoska podjął walkę z jednym z przejawów tego problemu, kwestionując odpowiedzialność Meta za reklamy wykorzystujące jego wizerunek, ale badacze zajmujący się TCC pokazują inny, znacznie bardziej niepokojący wymiar zagrożeń związanych z cyfrową dystrybucją treści.
A historia Forda Pinto przypomina, że ekonomiczna kalkulacja nie zwalnia przedsiębiorstwa z odpowiedzialności za bezpieczeństwo ludzi.
Bo być może jest więc kolejne pytanie, jakie powinniśmy dziś zadać zarządom Meta, TikToka i innych platform:
Ile przychodów jesteście gotowi poświęcić, aby wasze produkty były bezpieczniejsze?
A jeżeli odpowiedź brzmi „jak najmniej”, to historia Forda Pinto wcale nie jest tak odległa, jak mogłoby się wydawać.
Źródła i dokumentacja
1. Reuters, 6 listopada 2025 – Meta is earning a fortune on a deluge of fraudulent ads, documents show. Ujawnione dokumenty dotyczące przychodów z oszukańczych reklam i mechanizmu podwyższania stawek.
Reuters
2. Grimshaw v. Ford Motor Co., 1981 – orzeczenie Sądu Apelacyjnego Kalifornii, dokumentujące sprawę bezpieczeństwa Forda Pinto i odpowiedzialności producenta.
Justia Law
https://law.justia.com/cases/california/court-of-appeal/3d/119/757.html
3. XYZ.pl, 30 kwietnia 2026 – analiza wyroku w sprawie Rafała Brzoski i Omeny Mensah przeciwko Meta, oparta na dokumentach sądowych.
XYZ
4. Anti-Defamation League, 2026 – The True Crime Community. Analiza społeczności TCC, udokumentowanych ataków i zagrożeń dla młodych użytkowników.
ADL
https://go.adl.org/resources/backgrounder/true-crime-community-tcc
5. Reuters, 9 października 2026 – doniesienia o atakach w polskich szkołach, działaniach policji i braku potwierdzenia teorii o skoordynowanym internetowym wyzwaniu.
Reuters
6. Associated Press, październik 2026 – wypowiedzi premiera Donalda Tuska o internetowej gloryfikacji przemocy i zagrożeniach dla młodzieży.
AP News